Zondag 22 maart 2020 Over leiderschap in crisistijd

Een vreemde gewaarwording om als vaste voorganger u op zondagmorgen niet persoonlijk te kunnen ontmoeten en toe te kunnen spreken! De Kapel is immers een gemeenschap die leeft van de ontmoeting met elkaar. De maatschappij wordt, zoals velen van ons tot hun spijt vaststellen, steeds iets individualistischer en voor van alles word je steeds meer naar sites verwezen. Veel mensen ‘ontmoet’ je op je beeldscherm, op Facebook of Instagram. Daarom kan een werkelijke ontmoeting in De Kapel, waarbij je elkaar in de ogen ziet, elkaar een hand, een kus of een schouderklopje geeft, zo goed doen!

Maar de werkelijkheid is dat de persoonlijke ontmoeting nu een bedreiging van ieders gezondheid kan betekenen vanwege het Coronavirus. De viering was op woensdagavond voorbereid, de overdenking geschreven. In aangepaste en verkorte vorm, bied ik hem u hier nu aan. Zo zijn we op een andere manier toch met elkaar in contact.

Het is deze zondag, 15 maart, de derde zondag in de veertigdagentijd. We zijn op weg naar Pasen en hebben speciale aandacht voor de weg die Jezus ging. De vraag is: was hij klaarblijkelijk een ‘loser’ gelet op zijn lijden en sterven, of was hij juist in het aanvaarden van dit ‘lot’ een leider in de ware zin van het woord? Iemand die zijn eigen persoonlijke macht en belangen ondergeschikt maakt aan het hogere doel om de mensen, om de samenleving te dienen? Wanneer is iemand een leider? Er wordt dan al gauw gedacht aan een machtige regeringsleider, een president, een voorzitter, een partijleider. In de tijd van de bijbel was het een koning, iemand wiens wil wet was en die het leger aanvoerde om zijn land te beschermen of juist land te veroveren.

De profeten hadden het niet zo op koningen. In Israël was een opperste rechter of richter. Maar Israël wilde, net als de omringende volken, een echte koning en niet een rechter, niet een profeet. Die zou over hen moeten regeren. Ze vroegen de oude profeet Samuël voor hen een koning uit te kiezen. Hij wees ze nog maar eens op de nadelen: Hij zal jullie zonen dwingen om soldaat te worden. Anderen moeten op zijn land werken. Jullie moeten een tiende deel van de oogst aan de koning geven.[i]Ja, een leider gaat al gauw op in machtsvertoon, in glitter en glans, waarmee hij anderen probeert te imponeren. Hij zal geweld aanwenden waarmee hij anderen intimideert en overheerst. Die koning zal geen ander gezag erkennen. Niemand die boven hem staat, geen god en geen gebod. Hij is zelf het hoogste en laatste gebod. Maar, zo lezen we, het volk wilde niet naar Samuel luisteren. De mensen zeiden: En tóch willen we een koning hebben!

Macht en leiderschap kennen verschillende verleidingen. Degene die geroepen wordt om leider te zijn, staat voor de verleiding van de macht, en vervolgens weer om zijn macht uit te breiden. Degenen die voor hem kiezen (een haar is zelden aan de orde) staan bloot aan de verleiding om zich vrijwillig te onderwerpen aan een sterke leider. Vaak is dat uit angst en ongerustheid voor wat er in de wereld gebeurt. Dan is een sterke man, een vaderfiguur, die precies weet hoe het zit en die krachtig optreedt, aantrekkelijk. Niet zelden wordt hem vervolgens toegestaan alles te doen wat hij denkt dat gebeuren moet. Je staat hem toe dat hij kritische media, oppositiepartijen en onafhankelijke rechters verdacht maakt of zelfs uitschakelt. Zo heeft Rusland zijn Poetin, die sinds afgelopen week bij wet heeft geregeld dat hij nooit meer hoeft af te treden. Turkije heeft zijn Erdogan, de VS zijn Trump en de UK zijn Boris Johnson. Ze bedienen zich van grootspraak en zeggen wat veel mensen graag willen horen. Ze brengen verdeeldheid door mensen in te delen naar wie voor ze is en wie tegen. In de taal die ze bezigen schuilt veel cynisme. Compassie en nuance raken uit beeld. Echt aardig zijn ze niet, dat erkennen ook degenen die met ze dwepen. Maar dat geeft ook niet, zolang ze onze angsten op ander gebied wegnemen. De angst voor de stroom immigranten, de angst voor iedereen die niet past bij wat de meerderheid voor normaal en goed houdt.

Natuurlijk, veel mensen zijn angstig als het om de toekomst gaat, zijn moe, overweldigd, pessimistisch en krachteloos. De klimaatverandering, de migranten die op ons afkomen, oncontroleerbare virussen. We zijn op zoek naar ontspanning. We willen zorgeloosheid. We verwelkomen de krachtdadige leider die zegt wat we graag willen horen: er is helemaal geen klimaatprobleem. Die zegt: ik houd de grote boze buitenwereld buiten de deur; met mij heb je geen last meer van globalisering, van migranten en Islam.

Meer dan 2000 jaar geleden. Jezus is een charismatisch leider. Hij spreekt met gezag, hij geneest mensen van fysieke en psychische aandoeningen, brengt hun leven op orde en geeft leiding aan een groep volgelingen. Wat hij zegt, heeft invloed, dat doet ertoe en dat weet hij zelf ook. Aan het begin van zijn openbaar optreden heeft hij al moeten vechten tegen de verleiding van de macht. Hij zou mogelijk zoveel invloed kunnen krijgen dat alle machtige koninkrijken aan zijn voeten zouden worden gelegd. Een duivelse verleiding. Vlak voor Pasen rijdt hij op een ezeltje Jeruzalem binnen voor het vieren van het joodse feest, maar de menigte ziet iets anders in hem. Het is zijn intocht, hosanna, de zoon van David. Ze willen hem koning maken, hij zal die de Romeinse bezetter verdrijven, zo menen ze, zo hopen ze. Hosanna, de zoon van David… Gaat hij mee in deze uitdaging, laat hij zijn hoofd op hol brengen? Geweld, chaos, een opstand, een ondergang van zijn land kan het gevolg zijn.

Macht corrumpeert. Het brengt je ertoe om je normen voor fatsoen en eerlijkheid te vervangen door onfatsoenlijke. Je laat je omkopen, je vernietigt degenen die je in de weg staan. De Engelse Lord Acton, een historicus uit de negentiende eeuw, schreef: Power corrupts, absolute power corrupts absolutely. Waarmee hij zoveel wilde zeggen dat hoe sterk iemand ethisch ook mag zijn, hoe goed ook zijn morele besef, hij zodra de absolute macht krijgt de ethiek en moraal vergeet. Het zijn sterke schouders die de weelde kunnen dragen. Macht leidt tot wangedrag. Daarom is de basis onder onze democratie de scheiding der machten. Een leider, iemand met bevoegdheden, moet verantwoording afleggen aan een bestuur, aan de rechter, aan kiezers. Hij of zij staat niet boven, maar onder ze.

Jezus ontloopt de verleidingen van Satan aan het begin van zijn optreden, hij ontloopt ze ook aan het slot daarvan. Zijn koningspaard blijft niet meer dan een ezeltje, zijn koningskroon wordt een doornen kroon. Hij valt niet voor de verleiding van een lang, rijk en machtig leven, maar gaat zijn eigen koninklijke weg die leidt naar de absolute vernedering aan het kruis. Maar zijn ‘macht’, zijn leiderschap, duurt al twee millennia. Hij houdt ons vandaag in het gedeelte dat in De Kapel zou zijn voorgelezen, een andere visie op leiderschap voor. Leest u dat thuis zelf eens na in het evangelie van Mattheus 20 : 25-28: ‘Mensen met macht spelen de baas over anderen. Maar zo mag het bij jullie niet zijn. Als je de belangrijkste wilt zijn, moet je de anderen dienen. Ik ben niet gekomen om over mensen te heersen. Ik ben er juist om mensen te dienen. ‘

Wie in het voetspoor van Jezus wil leven en een tegelijk een invloedrijke positie heeft in de maatschappij, als politicus, als leraar, als leidinggevende, als predikant, als kerkbestuur, mag zich door dit voorbeeld laten inspireren.
Amen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *